Çekte Cirantanın Sorumluluğu

Çekte Cirantanın Sorumluluğu ve Yargıtay Kararlarıyla Değerlendirme

Çekte cirantanın sorumluluğu, Türk Ticaret Kanunu (TTK) çerçevesinde düzenlenmiş olup, ciro işlemi ile doğmaktadır. Ciranta, çeki devretmekle birlikte bazı hukuki sorumlulukları da üstlenir. Bu yazıda, cirantanın sorumluluğu detaylandırılacak ve Yargıtay kararları ışığında açıklamalar yapılacaktır.

1. Ciro ile Sorumluluğun Başlaması

Ciranta, çeki ciro etmekle (devretmekle) iki temel yükümlülük altına girer:

• Çeki devralan kişiye karşı ödeme garantisi verir.

• Keşideci ve diğer cirantalarla birlikte ödeme sorumluluğunu üstlenir.

TTK madde 688’e göre, ciro eden kişi (ciranta), çeki kabul ve ödeme konusunda garanti etmiş sayılır. Bu garanti, cirantanın, hamilin zararını karşılamasını gerektiren bir yükümlülüktür.

2. Müteselsil Sorumluluk İlkesi

Çekte cirantalar, keşideci ve diğer imza sahipleriyle birlikte müteselsil borçludur. Bu durumun hukuki sonuçları şunlardır:

• Çeki elinde bulunduran hamil, ödeme talebini keşideciye, cirantalardan herhangi birine veya hepsine birden yöneltebilir.

• Ödeme yapan ciranta, kendisinden önceki cirantalara ve keşideciye rücu hakkına sahiptir.

Bkz: Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2019/3125 E., 2020/4512 K.

“Çekte ciro edenin sorumluluğu, müteselsil borçluluk kapsamında değerlendirilmelidir. Cirantalar, keşideci ile birlikte sorumlu olup, ödeme yapmayan hamil, çeki elinde bulundurana karşı ödeme yapmak zorundadır.”

Bu karar, cirantanın müteselsil sorumluluk ilkesine göre borçtan kaçınamayacağını ve çeki devretmiş olmasının ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmayacağını ortaya koymaktadır.

3. Cirantanın Sorumluluğunun Sona Ermesi

Cirantanın sorumluluğu belirli durumlarda sona erebilir:

• Zamanaşımı: Çeki düzenleme tarihinden itibaren üç yıl içinde zamanaşımına uğrar (TTK 749/1).

• Recurso Kapalı Ciro: Ciranta, ciro sırasında "garanti etmiyorum" (recurso kapalı ciro) kaydı düşerse, sadece çeki devretmiş olur ve ödeme garantisi vermez.

Yargıtay Kararı Örneği:

Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, 2021/4036 E., 2022/1256 K.

“Ciro işleminde açıkça ‘garanti vermiyorum’ kaydı bulunan ciranta, hamilin ödeme talebine muhatap olamaz. Ancak aksi bir kayıt bulunmadıkça, ciranta ödeme yükümlülüğü taşımaktadır.”

Bu karar, cirantanın sorumluluktan kaçınabilmesi için özel bir kayıt koyması gerektiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır.

4. Cirantaya Karşı Başvuru İçin Protesto Zorunluluğu

Cirantaya karşı başvuru yapılabilmesi için, protesto çekilmesi veya çeki ibraz edip ödenmediğine dair bir tespit yapılması gereklidir. Bu süreç şu şekilde işler:

• TTK madde 730’a göre, ödeme için ibraz edilen çek süresi içinde ödenmezse, hamilin cirantaya başvurabilmesi için bunu bir protesto ile veya banka tarafından düzenlenen “ödenmeme” şerhi ile tespit ettirmesi gerekir.

• Hamil, çeki ödeme için kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunmalı ve ödeme yapılmazsa takip eden iki iş günü içinde protesto çekmeli veya banka tarafından ödenmeme şerhi almalıdır.

• Eğer hamil bu işlemi süresinde yapmazsa, cirantalara ve keşideci dışındaki diğer müracaat borçlularına (avalist gibi) karşı başvuru hakkını kaybeder. Ancak, keşideciye karşı sorumluluk devam eder (TTK 731).

İstisna: Protestosuz Kaydı

Ciranta, ciro sırasında “protestosuz” (veya “protestosuz iade” gibi) bir kayıt koyarsa, hamilin protesto çekmesine gerek kalmaz ve doğrudan başvuruda bulunabilir.

Bkz: Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 2020/5732 E., 2021/2814 K.

“Protesto çekilmemiş olması, cirantalara karşı başvuru hakkını ortadan kaldırır. Ancak, ciro sırasında ‘protestosuz’ kaydı konulmuş ise protesto gerekliliği doğmaz ve doğrudan icra takibi yapılabilir.”

Bu karar, cirantaya başvurabilmek için protesto şartının genel kural olduğunu, ancak protestosuz kaydı ile bu zorunluluğun kaldırılabileceğini vurgulamaktadır.

Sonuç

Çekte cirantanın sorumluluğu, ciro işlemiyle başlar ve müteselsil borçluluk esasına dayanır. Ciranta, keşideci ve diğer cirantalarla birlikte ödeme yükümlülüğü taşır. Ancak, cirantaya karşı başvuru hakkının doğabilmesi için ibraz, protesto veya ödenmeme şerhi gibi prosedürlerin yerine getirilmesi gerekir. Bununla birlikte, cirantanın ciro esnasında “protestosuz” kaydı koyması durumunda, protesto şartı aranmadan ödeme talep edilebilir.

Yargıtay kararları da bu esasları desteklemekte olup, cirantaların sorumluluğunun hukuki sınırlarını belirlemektedir. Bu nedenle, ticari hayatta çek ciro ederken, cirantaların yükümlülüklerini ve bu yükümlülüklerden nasıl kaçınabileceklerini iyi bilmeleri büyük önem taşımaktadır.